Ethische+stromingen

=Ethische theologen=

**Pierre Daniël Chantepie de la Sausaye **
Pierre Daniel Chantepie de la Saussaye probeerde uit alle macht het eenvoudige geloof waar hij mee opgevoed was te bewaren, maar hoe meer hij zich verdiepte in de godsdienstwetenschap des te verder hij minder eens was met dit levensideaal. ‘De’ godsdienstwetenschap bestond niet, ‘het’ antwoord op alle levensvragen evenmin. Pierre Daniel Chantepie de la Saussaye werd toen hij nog jong was sterk beïnvloed door zijn vader die ook predikant en hoogleraar was. Zijn brede oriëntatie zien we terug bij Pierre Daniël. Er was meer dan bijbel en theologie alleen. Ook ethiek, cultuur, filosofie en de heikele verhouding tussen het geloof en de opkomende natuurwetenschappen lagen binnen zijn blikveld. Literatuur en theologie boeide Saussaye. Het is bekend dat hij achter in de twintig was, afgestudeerd en gepromoveerd in de theologie en predikant in het Gelderse Hemmen, toen hij definitief besloot voor de godsdienstwetenschap te kiezen.

Saussaye werd een paar jaar later, in 1878, hoogleraar aan de universiteit van Amsterdam. Wetenschappelijk ging het hem voor de wind. Hij schreef een boek: Lehrbuch der Religionsgeschichte dit bezorgde hem een internationale naam. Maar werkelijk gelukkig was Saussaye niet. Zijn huwelijk met een Amsterdamse bankiersdochter bleef lang kinderloos, de lang verwachte eerstgeborene, een zoon, overleed na een paar maanden. Er zou later toch nog een dochter worden geboren die het echtpaar vijf kleinkinderen schonk. Dat Saussaye in Amsterdam moeilijke jaren kende had vermoedelijk niet alleen met huiselijk verdriet te maken. De godsdienstwetenschap bracht niet wat hij ervan verwachtte. Toch aanvaardde Saussaye in 1899 een benoeming aan de Leidse universiteit, waar hij opbloeide. In zijn oratie benadrukte hij, in de geest van Kierkegaard, het paradoxale, niet wetenschappelijk te verklaren karakter van het geloof. ‘Wij behoren,’ zo was de wens de vader van de gedachte, ‘tot een geslacht dat, van den waan der wetenschap grotendeels teruggekomen, zich weer tot de godsdienst wendt.’ De theologie moest haar terrein volgens Chantepie de la Saussaye scherp van het rationalistische wetenschapsideaal afbakenen en het evenwicht tussen verstand en geloofservaring herstellen. Want alleen in de geloofservaring werd God zelf gevonden. Deze hartekreet vond in Leiden meer gehoor dan in Amsterdam. Saussaye werd leidsman van rechts-moderne en ethische theologen. Hij drukte een duidelijk stempel op K.H. Roessingh, die hem in 1916 opvolgde, voorts op N. Adriani, G.J. Heering, H. Kraemer en S.F.H.J. Berkelbach van der Sprenkel. In Leiden, zei Roessingh, was Saussaye weer het middelpunt van een gemeente. Als oprichter en redacteur van //Onze Eeuw// zocht hij vanaf 1900 ook een literair publiek. Het blad beoogde de christelijke tegenhanger van //De Gids// te zijn. In 1904 publiceerde Saussaye een biografie van Nicolaas Beets.
 * Een vakgeleerde in de vakken ethiek, cultuur en filosofie was hij niet.
 * Ook ging hij zich in toenemende mate storen aan de heerschappij van het verstand in de godgeleerdheid. Dit ging, meende hij, ten koste van de persoonlijke geloofservaring, in een wereld die God meer en meer de rug toekeerde.
 * Saussaye overwoog zelfs zijn hoogleraarschap eraan te geven en voortaan – hij was financieel tamelijk onafhankelijk – als ambteloos burger door het leven te gaan.

Van Dijk bezocht de [|Latijnse School] te [|Gorinchem] en werd in 1866 [|student] aan de [|Universiteit Utrecht], waar hij de 30ste april 1877 promoveerde tot [|doctor] in de [|theologie] op de [|dissertatie] //Begrip en methode der [|dogmatiek] //. Daarna was hij onder meer [|predikant] te [|Baambrugge], [|Kollum] en [|Arnhem]. In mei 1883 werd Van Dijk benoemd tot hoogleraar om aan de Rijksuniversiteit Groningen onderwijs te geven in de geschiedenis der [|godsdiensten] in het algemeen, in de geschiedenis van de leer aangaande [|God] en in de [|wijsbegeerte] van de godsdienst. Hij aanvaardde zijn ambt met de [|inaugurele rede] //De eisen der historie en de eisen der wijsbegeerte op het gebied van de [|godsdienstwetenschap] //. Als docent wist hij de liefde, die hem zelf bezielde voor de studie, over te planten bij zijn [|discipelen] en als [|geleerde] schreef hij belangrijke theologische geschriften:

Overige geschriften van Van Dijk waren onder meer: Verder schreef hij nog onder meer: //De imitatie van [|Thomas à Kempis] // (1906), //Het wezen des Christendoms; [|Christendom] en historische wetenschap - Christendom en historie - Christendom en [|mystiek] // (1907),
 * als //Het conflict tussen [|Socrates] en zijn volk// (1890) en historische
 * schetsen als // [|Blaise Pascal] //, // [|Jeanne d'Arc] // (1891).
 * // Een studie over [|Maurice Maeterlinck] //
 * //Vola Academica//, overwegingen en wensen op het gebied van het Hoger Onderwijs (1904).

==

==

Johannes Hermanus Gunning
Hervormd predikant (Vlaardingen 20 mei 1829 - Arnhem 21 februari 1905) Busken Huet, zelden verlegen om een scherp oordeel, vond hem maar een slapjanus. De gewezen Waalse predikant hekelde Gunnings ‘hartstogt der zelfmiskenning of zelfkastijding’, de onbedwingbare drang naar martelaarschap. Ook Abraham Kuyper had geen al te hoge dunk van Gunning, de ethisch-irenische theoloog met de tere ziel. Stoere calvinisten kweekte je niet bij de chocoladekan. Maar bij anderen dwong Gunning bewondering af. Hij offerde zich op voor armen en misdeelden, hij had een open oog voor miskenden. Volgelingen zagen hem als een heilige, een profeet. Ook als wetenschapper had Gunning aanzien. Theologie, theosofie, wijsbegeerte – hij beheerste het allemaal. Jan Gunning werd in 1829 geboren in Vlaardingen waar zijn vader predikant was. In 1832 verhuisde het gezin naar Hoorn, weer drie jaar later werd dominee Gunning naar Leeuwarden beroepen. Zoon Jan doorliep er het gymnasium en meldde zich in 1846, nog maar zeventien jaar oud, bij de theologiefaculteit van de Utrechtse universiteit waar zijn oudere broer scheikunde studeerde. Ook Jans twee jongere broers zouden in Utrecht gaan studeren. De jongste, Edward, koos ook voor de godgeleerdheid. Tijdens zijn studie dronk Gunning de invloed in van hoogleraar filosofie C.W. Opzoomer. Diens colleges logica en metafysica maakten diepe indruk en brachten Gunning in aanraking met de opkomende natuurwetenschappen waarin de nadruk op de empirie lag. Ook zijn oudere broer, Jan Willem, de scheikundestudent, maakte hem gewaar van de ontwikkelingen in de natuurwetenschappen. Toch bracht het Gunning niet op het pad van de moderne theologie. Onder invloed van de Duitse theoloog F.D.E. Schleiermacher kwam hij onder de bekoring van het Reveil en trad toe tot de zendingsvereniging Eltheto. Na zijn afstuderen, in 1851, was Gunning enkele jaren zoekende. Een beroep bleef uit, dan woonde hij bij zijn ouders in Leeuwarden, dan weer in Utrecht; hij wijdde zich aan de literatuur, werkte intussen ook als hulppredikant, maar liet zich eind 1852 weer aan de Utrechtse universiteit inschrijven, als letterenstudent. Uiteindelijk werd Gunning in 1854 beroepen door Blauwkapel, een gemeente onder de rook van de Domstad. De letteren zegde hij vaarwel, waarvan ook zijn toetreding – op voorstel van Beets – tot de predikantenvereniging Ernst en Vrede getuigde. In het dispuut dat de vereniging voerde met de Groninger school nam Gunning aanvankelijk geen duidelijke positie in. Als leerling van Opzoomer had hij waardering voor de rationalistische benadering van de Groningers, maar anderzijds knaagde de orthodoxe stem van het Reveil. Staande in Hilversum, waarnaar Gunning in 1857 werd beroepen, maakte hij uiteindelijk een keuze: hij brak met de empirische methode, onder invloed van Chantepie de la Saussaye. Niet de wetenschap, maar de ethiek moest de basis van de theologie zijn. Hierbij ging Gunning ook in de leer bij de Zwitserse Reveilvoortrekker Vinet die grote nadruk legde op ‘zelfverloochening’. De mens werd wedergeboren door Christus’ kruisiging op Golgotha ‘in zichzelf’ te herhalen. In 1861 werd Gunning naar Den Haag beroepen, het hart van de Reveilkring. Hij kreeg er omgang met Groen van Prinsterer, maar trad niet toe tot de in 1865 opgerichte Confessionele Vereniging die immers niet alleen de moderne maar ook de ethische theologie bestreed. Toch was Gunning begin jaren zeventig geporteerd voor Kuypers streven een eigen, orthodoxe universiteit op te richten, ten einde rechtzinnige predikanten op te leiden. De eng-gereformeerde grondslag van de beoogde universiteit schrikte Gunning echter af. Toen de Utrechtse universiteit hem als kerkelijk hoogleraar voordroeg, een kwaliteitsbenoeming die de theologieopleiding zeer te stade kwam, kwam Kuyper in het geweer, bang dat de oprichting van zijn eigen opleiding in het gedrang zou komen. In De Heraut brak hij de staf over voorpublicaties van Gunnings studie Het leven van Jezus waarin de verhalen over Jezus’ maagdelijke geboorte als sagen en legenden werden afgedaan. Gunning, de vleesgeworden halfheid, herriep zijn artikelen en bedankte voor het Utrechtse professoraat. Vier jaar later, in 1882, werd Gunning alsnog hoogleraar vanwege de hervormde kerk in Amsterdam. In 1889 werd hij voor de wijsbegeerte van de godsdienst aan de Leidse universiteit benoemd. Van Kuypers Vrije Universiteit, opgericht in 1880, distantieerde hij zich. Ook de Doleantie, zes jaar later, had zijn instemming niet. Maar een scherpe veroordeling kon de gevoelige Gunning niet over zijn hart verkrijgen. Sterker nog: rond 1900, vijf jaar voor zijn dood, erkende hij dat Kuyper en zijn gereformeerden het bij het rechte eind hadden gehad. Veel volgelingen konden Gunnings ‘confessionele wending’ niet volgen en keerden hem de rug toe. Dit was geen zelfverloochening meer, dit was verraad


 * Isaac van Dijk


 * J.H. Gunnin